კროსვორდის შევსების წესს 1995 წელს გავეცანი და დიდად დამაინტერესა. შეიძლება ითქვას, საკროსვორდო შიმშილი დამეწყო, რომელსაც იმდროინდელ გაზეთებში გამოქვეყნებული თითო კროსვორდი ვერ კლავდა, საჭირო იყო კროსვორდების გაზეთის ყიდვა. პირველად 1996 წელს გაზეთი  „ფანტაზია“ აღმოვაჩინე.

 გაზეთი სულ ერთი A3 ფორმატის ფურცლისგან შედგებოდა. მასში არაერთი საინტერესო საკროსვორდო ექსპერიმენტი განხორციელდა. ფანტაზია იმ იშვიათ გამონაკლისს  წარმოადგენდა საკროსვორდო გაზეთის სახით, რომელიც მხოლოდ თავსატეხებს არ ბეჭდავდა და მკითხველს ესაუბრებოდა. მასში მრავალი საინტერესო კროს–ექსპერიმენტი ტარდებოდა და სხვადასხვა კონკურსს ატარებდა. მალე ახალი სახის გასართობი გამოჩნდა ე.წ. კაიფვორდის სახით. თავიდან ვერ გავიგე კითხვების მუღამი და კარგა ხანი დამჭირდა იმის გასაგებად, თუ რატომ იყო დანამული ცხვარი ნამცხვარი და ქალაქი, სადაც ტაშს უკრავენ და კენტს ეწევიან ტაშკენტი. კაიფვორდის ბუმმა სადღაც 3–4 წელს გასტანა (1997–2000).

გაზეთ  „სირაქლემას“ კაიფვორდები ქართველი მხატვრების ნამუშევრებით იყო გაფორმებული.

„ფაიზაღის“ კაიფვორდები კი ძველთბილისური თემატიკის ამსახველი ნახატებით იყო გაფორმებული.

ხანდახან მეც ვაქვეყნებდი კროსვორდს ზუგდიდის მოსწავლეთა გაზეთ „სარკმელში“. აქ გაზეთის სახელი კროსვორდის ბადით გამოვსახე.

ამათ გარდა, გამოიცემოდა გაზეთები  „ერუდიტი“,  „ინტუიცია+ერუდიცია“,  „კროსშოუ“,  „კარუსელი“ და ა.შ.

საბოლოოდ, კროსვორდი ჩაანაცვლა სკანვორდმა, დღევანდელ ჟურნალ–გაზეთებში მას ნაკლებად ვხვდებით. ამის უმთავრესი მიზეზი კი ალბათ ის არის, რომ მისი შევსება გააადვილა ინტერნეტმა და სხვადასხვა საკროსვორდო ცნობარმა.

ასე გამოიყურებოდა „სარბიელის“ გარეკანი იტალიასთან ფრედ დამთავრებული მატჩის შემდეგ.

ყველაზე ხშირად მორაგბეები გვახარებდნენ. ამ ნომრის გარეკანი გასვლაზე რუსეთის პირველად დამარცხებას ეძღვნება.

მორაგბეთა ეროვნული ნაკრები 2007 წლის მსოფლიო ჩემპიონატზე გავიდა.

გარეკანზე გამოსახულია 2003 წლის მსოფლიო ჩემპიონატზე გასული მორაგბეები, მაშინ მათ რუსები დაამარცხეს. იმავე ნომრის ერთ–ერთ შიდა გვერდზე კი…

…საქართველო–რუსეთის ჩაშლილი საფეხბურთო მატჩის რეპორტაჟია მოცემული. გეხსომებათ, „მიხეილ მესხზე“ მაშინ შუქი ჩაქრა.

„სარბიელის“ ამ ნომერში საუბარია საქართველოს ეროვნული ნაკრების მარცხზე ნორვეგიასთან (ახალგაზრდული 0–3, ეროვნული 1–4).

თბილისის „ლოკომოტივის მალტის „ბირკირკარასთან“ და თბილისის „დინამოს“ ბელარუსულ „ბატესთა“ნ მატჩის შემდეგ „სარბიელმა“ ის გვერდი, სადაც ამ მატჩების რეპორტაჟი უნდა ყოფილიყო, ცარიელი დატოვა.

ბოლნისის „სიონის“ ფეხბურთელებმა სლოვაკურ „პუხოვთან“ მატჩში ერთადერთი სახიფათო მომენტი შექმნეს (სურათზე ეს მომენტია ასახული), საბოლოოდ კი დამარცხდნენ 0–3.

ეს კი ერთ–ერთი ყველაზე სკანდალური ნომერი. ბულგარეთთან 2–6 მატჩის შემდეგ, „სარბიელმა“ ზემოთმოცემული დასკვნა დადო, თუმცა, სანამ სიტყვა აკროსტიქის მნიშვნელობა არ გავიგე, ვერ მივხვდი, რას ეპასუხა ბულგარულ არენა ლევსკიზე. ერთ–ერთ ქართულ ცნობარში კი აკროსტიქი ასეა განმარტებული: „ლექსი (ან ფრაზა), რომლის სტრიქონთა დასაწყისი ასოები შეადგენს რაიმე სიტყვას ან ფრაზას“.

პოზიტიურად დავასრულოთ: მორაგბეებთან ერთად ყველაზე ხშირად მოჭიდავეები გვახარებდნენ. „სარბიელის“ ამ ნომრით შევიტყვე, რომ ელდარ კურტანიძე მეორეჯერ გახდა მსოფლიო ჩემპიონი.

* კორნელი დანელია აღნიშნავს, რომ „ვეფხისტყაოსნის“ ყოველი სტროფის ბოლო ტაეპში ნახმარი სიტყვა „და“ არ არის კავშირი, ის არ წარმოადგენს პოემის ორგანულ ნაწილს და მხოლოდ სტროფთა სამიჯნავი ტექნიკური საშუალებაა.

* „ვეფხისყაოსნის“ მთარგმნელს რობერტ სტივენსონს ყველაზე ძნელად მიაჩნდა მეტაფორების ინგლისურად თარგმნა. მისი თქმით, ზოგიერთი რამ ინგლისელ მკითხველს უცნაურად მოეჩვენება. მაგალითად, ვარდისა და ბულბულის მხატვრული სახე ერთნაირად არის გამოყენებული როგორც ორ მამაკაცს შორის მეგობრობის დასახატად, ასევე ქალისა და მამაკაცის სიყვარულის გადმოსაცემად.

* სტივენსონს მეორე მნიშვნელოვან პრობლემად მიაჩნდა ინგლისურ თარგმანში ვეფხისტყაოსნის მამაკაცი პერსონაჟების მიერ უსაზღვრო ცრემლთა დენის გადმოცემა, რაც დასავლელი მკითხველისთვის გაუგებარია.

* მეცნიერთა შორის დღემდე მიმდინარეობს კამათი, რომელი ფორმაა მართებული „რუსთველი“ თუ „რუსთაველი“. პოემაში გამოყენებულია პირველი მათგანი. სიმონ ყაუხჩიშვილი კი მიიჩნევდა, რომ რუსთველის ნაცვლად უნდა ვწეროთ რუსთაველი. ფორმა რუსთაველი გავრცელებული იყო ჩვენს ქვეყანაში XIX საუკუნიდან (ილია, აკაკი), ასე იცნობენ მას უცხოეთში და არ არის საჭირო შევცვალოთ ყველა იმ დაწესებულების სახელწოდება, რომელთაც რუსთაველის სახელი ჰქვიათ და გავასწოროთ უცხოური გამოცემები.

* 1917 წელს ნიკო მარმა გამოთქვა მოსაზრება შოთა რუსთაველის მაჰმადიანობის შესახებ. თუმცა, თანამედროვე რუსთველოლოგიამ ეს მოსაზრება გააბათილა. მაგ. გაიოზ იმედაშვილი მსჯელობს სიტყვის „რომელმან“ მნიშვნელობაზე, რითაც შოთა პოემას იწყებს. მოჰყავს უამრავი ნიმუში ამ სიტყვა–ცნების ხმარებისა ქართველ ჰიმნოგრაფთა იოანე მტბევარს, იოანე მინჩხს და სხვათა საგალობლებიდან და დაასკვნის, რომ სასულიერო მხატვრულ მეტყველებაში ეს იყო უმაღლესი განმგებლის, ღმერთის აღმნიშვნელი გაქვავებული ფორმულა, რომელიც რუსთაველმა გამოიყენა, როგორც ტრადიციული პოპულარული გამოთქმა ქართული მწიგნობრული პოეზიისა.

ავტორი განიხილავს ღმერთების ეპითეტებს „უცნაური“, „უთქმელი“, „უფალი უფლებათა“, „მოწყალე“, „უხილავი“ და სხვა, რომლებც აგრეთვე ჰიმნოგრაფიული პოეტიკიდან მომდინარეობენ.

მეფერების თავი შენი, შემიბრალე ხმის გაცემით.

აქ სულაზი, ერიდები კაცთა, სტირი გარდაცემით.

უკუნითი მოგცე თავი, რომ გამხეთქო თუნდა ცემით.

მომხედარის კაცის თვალმა შემიწყალა დამრთო ნება,

ეტლი მქონდა მას დღეს კარგი, არ მჭირდება ცეცხლთა დება,

აპაიკივლებს აღარა, არ უარობს, არცა მწყრება,

არ უხილავს თვალთა ჩემთა მისებრ ბრწყინვალება.

თუ კარგად დავაკვირდებით, თეიმურაზ მეფის ამ ლექსში სიტყვებს შორის ჭადრაკის ფიგურების სახელებს და ტერმინებს ამოვიკითხავთ (ჭადრაკი, მეფე, ლაზიერი, კუ, მხედარი, ეტლი, პაიკი, რუხი=როქი). ასეთი სახის სიტყვებს ზმებს უწოდებენ. მსგავსი გასართობი გავრცელებული იყო XVIII საუკუნის საქართველოში. ზმები გვხვდება გურამიშვილის, ბესიკის, როსტომ რაჭის ერისთავის და სხვათა პოეზიაში. როგორც წესი, ასეთი ლექსები დიდი მხატვრული ღირებულებებით არ გამოირჩევა და ხშირად აზრის გამოტანაც ჭირს. ქვემოთ გთავაზობთ ბესიკის ლექსს  „ჭადრაკზე ზმები“, მასშიც   ჭადრაკის ფიგურების სახელებია ჩაშიფრული:

ნიჭად რა კიდაო უკაცრად მე ფერხნი შევსდექ ღონითა,

ჟილ ბლაზი ერის მეტ ლიზღვით ამმხედ არ იყოს ხსონითა,

დიაცურ კუდის კაპაი კიდედ ვერ განვლოს ფონითა,

იქ იში ითქმის, აქ ვაშა, მათი რიდი მაქვს წონითა.

საინტერესო ამბავი უკავშირდება როსტომ რაჭის ერისთავის ერთ ზმებიან ორტაეპედს.  სოლომონ პირველთან სტუმრად მყოფმა როსტომმა შეატყო, რომ მასპინძელი მას ცუდს უპირებდა, მოტყუებით გაიპარა, იმერეთის მეფეს კი ეს სიტყვები გაუგზავნა:

შენსა მოველ და შევამკობ შენსა ტანადობასა,

შენი უდასტურობა კი არღვევს ბატონ–ყმობასა.

როგორც ვარაუდობენ, სოლომონს არ გაუჭირდებოდა ქვეტექსტის ამოკითხვა…

ზმები თქვენთვის შეკრიბა ზ. მანიამ

                                                           დიმიტრი ემხვარი (სურათის ლინკი)

…საბოლოოდ, ნაწარმოებზე გარკვეული ცოდნა დამიგროვდა. ერთხელაც, „ვიკიპედიამ“ და „დიოგენემ“ გამოაცხადეს კონკურსი, სადაც ნათქვამი იყო, რომ თავისუფალ ენციკლოპედიაში ქართულ ლიტერატურაზე შექმნილი საუკეთესო სტატიის ავტორი დაჯილდოვდებოდა. ბევრი არ მიფიქრია – სტატია მთვარის მოტაცებაზე დავწერე და, საბოლოოდ, გამარჯვება წილად მხვდა.

                                                             კონსტანტინე გამსახურდია

ამასწინათ კონსტანტინე გამსახურდიას წერილში ჰამლეტის თარგმანის გამო  ამოვიკითხე მოსაზრება, რომელიც ზემოთმოყვანილი ფრაზის გაგრძელებააა:

ცხადია, მათ მემკვიდრეობაში ზოგი რამ გადასახედია, მე ვიტყოდი, შესაკეთებელიც.

მაგალითისთვის, ილია ჭავჭავაძე თავის გლახის ნაამბობს ასე იწყებს: მე ნადირობის ტრფიალს რომ იტყვიან, ისა ვარ. გადაათვალიერეთ მთელი მსფლიოს მწერლობა, არც ერთი დიდი მწერალი მე–თი არ იწყებს სათხრობს.

არ ვიცი, რამდენად გაუმართლებელია თხრობის მე–თი დაწყება, თუმცა ჩემში აღძრულმა მსუბუქი პროტესტის გრძნობამ გადამაწყვეტინა მომეძებნა მსოფლიო ლიტერატურის ერთი ნაწარმოები მაინც, რომელიც ამ ერთობ ეგოისტური სიტყვით იწყებოდა. ბევრი ვიკითხე თუ ცოტა, მობი დიკს მივადექი, რომლის პირველი სიტყვები ასეთი იყო: მე ისმაელს მეძახიან. თუმცა, ორიგინალში ეს ფრაზა ასე ჟღერს: Call me Ishmael, რაც ვიკიპედიის მტკიცებით, დასავლურ ლიტერატურაში ერთ–ერთი ყველაზე ცნობილი ლიტერატურული ნაწარმოების დასაწყისია. ასე რომ, მელვილის ეს რომანი მე–თი მაინც არ იწყება. შემდეგი გაჩერება ორჰან ფამუქი. იმედი მქონდა, რომ მე წითლი მქვიას თხრობა სასურველი სიტყვით დაიწყებოდა, თუმცა, აქაც იმედი გამიცრუვდა, მე მხოლოდ მეორე იყო: ახლა მე მკვდარი ვარ. ლოგიკა მოითხოვს, რომ პოსტი კეთილად დამთავრდეს – სასურველი ფრაზა ჩარლზ დიკენსის დევიდ კოპერფილდში ვიპოვე: მე ვიქნები გმირი ჩემი თავგადასავალისა თუ სხვა, ამას ჩემი მკითხველი შემდეგი ფურცლებიდან დაინახავს. ( I do not find it easy to get sufficiently far away from this Book, the first sensations of having finished it, to refer to it with the composure which this formal heading would seem to require).

მადლობელი ვიქნები, თუ ჩემი ბლოგის მკითხველი მსგავს ნაწარმოებზე კიდევ მიმითითებს…

* ვეფხისტყაოსანში ოთხჯერ არის დასახელებული ავტორი, როგორც რუსთველი;

* შოთა რუსთაველის ტრადიციული სურათი XVIII საუკუნის ხელნაწერი ვეფხისტყაოსნიდან მომდინარეობს.

* ზიჩისეული ილუსტრაციების გმირთა პროტიპებია: მამია გურიელი – შოთა, ჯამბაკურ გურიელი – ფარსადანი, ნინო წერეთელი – ჩოლოყაშვილი – თინათინი, ქაიხოსრო გურიელი – როსტევანი.

* სულხან –საბას სიტყვის კონაში ვეფხისტყაოსანზე მითითება ახლავს 50–მდე სიტყვას.

* XVIII ქართველი საეკლესიო მოღვაწე ტიმოთე გაბაშვილი ასე წერს რუსთაველის შესახებ: მთქმელი ლექსთა ბოროტთა, რომელმან ასწავა ქართველთა სიწმიდისა წილ ბილწება და განრყვნა ქრისტიანობა.

* 1965 წელს ჩხოროწყუს რაიონის სოფელ ახუთის მცხოვრებ დალი ნანეიშვილს ერთად შეეძინა სამი შვილი, რომლებსაც ვეფხისტყაოსნის გმირთა სახელების მიხედვით ტარიელი, ავთანდილი და ფრიდონი დაარქვეს.

* ვეფხისტყაოსანში მოხსენიებულია ოცდაცამეტი სახეობის ცხოველი, აქედან თორმეტი შინაურია.

* ქართველ მეცნიერებს პოემაში დადასტურებული ადგილებით ამტკიცებენ, რომ შოთა რუსთაველი ჰელიოცენტრისტი იყო. ჰელიოცენტრიზმის გზით ქართული ასტრონომიის განვითარება ვეფხისტყაოსნის გარდა სხვა წყაროებიდან არ დასტურდება. XVII საუკუნის ქართველი მკვლევრები მხოლოდ გეოცენტრისტულ თვალსაზრისზე დგანან, ხოლო პირველი ჰელიოცენტრისტები საქართველოში მხოლოდ XIX საუკუნიდან არიან ცნობილნი. აქვე აღვნიშნოთ, რომ XIV საუკუნეში მოღვაწეობდა თურქი პოეტი საიფ სარაი, რომელიც აღწერს თავისი სატრფოს ირგვლივ მავალ შეყვარებულ გოგონას, რითაც ამ უკანასკნელს ის ადარებს მზის ირგვლივ მოძრავ დედამიწას. დავამატოთ, რომ დანტე ალიგიერი გეოცენტრისტი იყო….

ბოში მუჭოთ კ,

გვალო ბაბუს გ,

ჯვეში რინა შ,

ძიქვა აფუდუ შ.

ქგაშინენი ლ

ოჭკომალშენი წ.

შქირენქ დაუჭუ ჭ

დიდაქ ძუძუ ჩ.

– მეღუზი ნანა ტ,

ენავარა ძ.

გვალო ბაბუს გ,

ბოში მუჭოთ კ.

სიმღერის შინაარსი ასეთია: ბაბუა უყურებს შვილიშვილს და აგონდება თავისი ბავშვობა, ის გასაჭირი, რაც მან გადაიტანა. საბოლოო მხსნელად კი დედის ძუძუ მოევლინა. ბოლოს კი ბაბუა ალერსიანად მიმართავს თავის შთამომავალს.

თუ კიდევ ვიპოვე მსგავსი ნიმუშები, აუცილებლად შემოგთავაზებთ.